Historia Melatoniny: jak suplement stał się popularny

Dziś melatonina sprzedawana jest w każdej aptece, a kiedyś była to mało zrozumiała substancja z szyszynki zwierząt. Redakcja prześledziła, jak cząsteczka przeszła drogę od eksperymentów dermatologicznych do statusu „hormonu snu” i jednego z najpopularniejszych suplementów na świecie.

Od kijanek do cząsteczki

Historia melatoniny zaczęła się na długo przedtem, zanim ją nazwano. W 1917 roku amerykańscy badacze McCord i Allen zauważyli, że ekstrakt szyszynki (epifizy) bydła, dodany do wody, rozjaśnia skórę kijanek. Co dokładnie wywołuje ten efekt, wówczas nie wiedziano.

Odpowiedź pojawiła się dopiero po czterech dekadach. Dermatolog Aaron Lerner z Uniwersytetu Yale poszukiwał substancji, która mogłaby pomóc w leczeniu bielactwa i innych zaburzeń pigmentacji. Jego zespół przetworzył dziesiątki tysięcy szyszynek bydła i w 1958 roku wyodrębnił aktywny związek.

Lerner nazwał go „melatoniną” — od greckiego „melas” (czarny) i „serotonina”, ponieważ substancja wpływała na melanocyty i była chemicznie spokrewniona z serotoniną. Strukturę — N-acetylo-5-metoksytryptaminę — ustalono wkrótce po wyodrębnieniu.

Ironia historii polega na tym, że dla ludzkiej skóry melatonina okazała się praktycznie bezużyteczna, a dermatologiczne nadzieje Lernera się nie spełniły. Za to prawdziwa rola cząsteczki okazała się zupełnie inna.

Hormon ciemności: uznanie naukowe

W latach 60. Julius Axelrod i Richard Wurtman wykazali, że synteza melatoniny w szyszynce jest regulowana przez światło poprzez siatkówkę i współczulny układ nerwowy. Szyszynka, którą długo uważano za narząd szczątkowy, uzyskała status przetwornika neuroendokrynnego: „tłumaczy” ona informację o oświetleniu na sygnał hormonalny.

Później okazało się, że u człowieka poziom melatoniny we krwi jest niski w dzień i gwałtownie rośnie w nocy. Zegarem centralnym sterującym tym rytmem okazało się jądro nadskrzyżowaniowe podwzgórza. Melatonina stała się klasycznym markerem rytmu okołodobowego.

W latach 80. brytyjska badaczka Josephine Arendt i inne grupy zaczęły badać melatoninę jako „chronobiotyk” — substancję zdolną przesuwać zegar biologiczny. Pierwsze kontrolowane badania przy jet lagu dały obiecujące wyniki.

Równolegle gromadziły się dane o receptorach melatoniny (później nazwanych MT1 i MT2), ich lokalizacji w mózgu i tkankach obwodowych. Melatonina przestała być laboratoryjną ciekawostką i stała się pełnoprawnym obiektem farmakologii klinicznej.

Lata 90.: jak melatonina stała się „cudownym suplementem”

Przełomowy okazał się rok 1994. W USA uchwalono Ustawę o suplementach diety, zdrowiu i edukacji (DSHEA), która pozwoliła sprzedawać substancje obecne w żywności lub organizmie jako suplementy bez wcześniejszej rejestracji jako leków. Melatonina znalazła się na półkach aptek i supermarketów.

Dalej zadziałał efekt medialny. W 1995 roku ukazały się popularne książki, które przedstawiały melatoninę jako środek na starzenie, raka i niemal wszystkie choroby. Duże czasopisma wynosiły temat na okładki, a sprzedaż gwałtownie wzrosła.

Większość tych głośnych obietnic nie potwierdziła się w badaniach klinicznych. Jednak za melatoniną utrwaliły się dwa realne zastosowania mające podłoże naukowe: korekta jet lagu i pomoc przy niektórych zaburzeniach rytmu okołodobowego.

Ciekawy niuans: badacze z MIT, w szczególności Wurtman, podkreślali, że fizjologicznie zasadne dawki melatoniny są znacznie mniejsze niż te, które masowo sprzedawano. Pytanie „ile naprawdę trzeba” pozostaje aktualne i dziś.

Różne drogi regulacji na świecie

Status melatoniny różni się od kraju do kraju, i to wprost wpłynęło na jej popularność w różnych regionach.

W UE dla melatoniny w składzie produktów spożywczych zatwierdzono dwa oświadczenia o korzyści dla zdrowia: dotyczące złagodzenia subiektywnych odczuć jet lagu i skrócenia czasu zasypiania — pod warunkiem określonej minimalnej zawartości na porcję. To rzadki przypadek, gdy regulator uznał zasadność dowodową suplementu.

Zezwolenie EMA dla Circadinu dotyczyło pacjentów w wieku od 55 lat z pierwotną bezsennością. To właśnie ta kategoria wykazywała najlepszą odpowiedź w badaniach rejestracyjnych.

Równolegle firmy farmaceutyczne opracowały syntetyczne agonisty receptorów melatoniny — ramelteon i tasimelteon, co potwierdziło medyczną wartość samego mechanizmu.

Współczesny boom i jego ciemne strony

W XXI wieku popularność melatoniny jedynie wzrosła. Według analizy krajowych badań ankietowych w USA odsetek dorosłych, którzy ją przyjmują, wzrósł kilkukrotnie między latami 1999–2000 a 2017–2018. Pojawiły się żelki, spraye, napoje z melatoniną.

Wraz z popularnością przyszły problemy:

• Niezgodność zawartości. Analizy produktów w Kanadzie (2017) i USA (2023) wykazały znaczne rozbieżności między deklarowaną a rzeczywistą ilością melatoniny, a w części próbek — domieszki serotoniny.
• Przypadkowe zatrucia dzieci. Centra Kontroli Chorób USA odnotowały gwałtowny wzrost zgłoszeń z powodu połknięcia melatoniny przez dzieci, zwłaszcza w postaci żelków.
• Tendencja „im więcej, tym lepiej” — wysokie dawki, które nie mają przewagi nad niskimi.

Dla sportowców melatonina jest ciekawa jako narzędzie zarządzania snem podczas przelotów i zawodów w różnych strefach czasowych. Nie znajduje się na Liście zakazanej WADA, ale wymagania co do jakości produktu są dla nich szczególnie ważne.

Historia melatoniny pokazuje typową drogę suplementu: odkrycie naukowe, ażiotaż medialny, rozczarowanie przesadzonymi obietnicami i ostatecznie uznanie wąskiej, ale realnej niszy.

Wnioski redakcji

Melatonina przeszła drogę od zagadkowej substancji z szyszynki, rozjaśniającej skórę kijanek, do jednego z najpopularniejszych środków na sen na świecie. Kluczową rolę odegrały w tym odkrycia jej związku ze światłem i rytmem okołodobowym.

Masowa popularność w latach 90. była w znacznym stopniu rozdmuchana marketingiem, ale pozostawiła po sobie realne, oparte na dowodach zastosowania: jet lag, przesunięcie rytmu, bezsenność u osób starszych.

Dzisiejsze wyzwania — jakość produktów, zawyżone dawki i dostępność dla dzieci — wymagają od konsumentów świadomości.

Polecamy też zapoznać się z naszymi artykułami „Melatonina a sen”, „Melatonina po 40. roku życia” i „Melatonina dla kobiet: czy są odrębności”.

Bibliografia

1. Lerner AB, Case JD, Takahashi Y, Lee TH, Mori W. Isolation of melatonin, the pineal gland factor that lightens melanocytes. J Am Chem Soc. 1958;80(10):2587.
2. Arendt J, Skene DJ. Melatonin as a chronobiotic. Sleep Med Rev. 2005;9(1):25–39.
3. Zisapel N. New perspectives on the role of melatonin in human sleep, circadian rhythms and their regulation. Br J Pharmacol. 2018;175(16):3190–3199.
4. Li J, Somers VK, Xu H, Lopez-Jimenez F, Covassin N. Trends in use of melatonin supplements among US adults, 1999–2018. JAMA. 2022;327(5):483–485.
5. Erland LA, Saxena PK. Melatonin natural health products and supplements: presence of serotonin and significant variability of melatonin content. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):275–281.
6. Cohen PA, Avula B, Wang YH, Katragunta K, Khan I. Quantity of melatonin and CBD in melatonin gummies sold in the US. JAMA. 2023;329(16):1401–1402.
7. Lelak K, Vohra V, Neuman MI, Toce MS, Sethuraman U. Pediatric melatonin ingestions — United States, 2012–2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2022;71(22):725–729.
8. European Medicines Agency. Circadin (melatonin): European public assessment report (EPAR). 2007.